Smeerwortel

 De Smeerwortel (Symphytum officinalis) werd vroeger in de kruidengeneeskunde ingezet om de knobbelige tering te genezen. Het verzacht de hoest en houd de bloedfluimen tegen. Daarvoor werd de wortel in melk gekookt.

In de Engelse volksgeneeskunst werd vooral door boeren smeerwortelthee met daaraan bijgevoegd een aantal knoflookteentjes gedronken tegen astmatische verschijnselen.

Stichting ‘Skepsis’ waarschuwt voor het zogenaamde wonderkruid ‘Smeerwortel’, omdat er de zogenaamde pyrrolizidine alkaloïden inzitten.

Citaat van ‘Skepsis’: Furlenmeyer (naar ik vermoed een chiropractische kwakzalver) beveelt het aan voor zowel in- als uitwendig gebruik bij wonden, zweren en bloedingen (Furlenmeyer 1983, p. 160). Sommige Angelsaksische auteurs zijn werkelijk dolenthousiast. V.E. Tyler citeert uitspraken als 'de eerste van alle wondermiddelen', 'een van de belangrijkste therapeutische middelen' en 'niet giftig en volslagen onschadelijk' (Tyler 1993, p.97). Afgezien dan van die PA's. Die kunnen leverbeschadiging veroorzaken. Volgens E. Röder (1982, p.2089) kunnen ze ook kanker veroorzaken, maar Cornelius en Himes verwerpen deze suggestie. In tegenstelling tot ratten is bij mensen kanker als gevolg van PA's nog niet aangetoond (Mann 1994). Het is dus nog te vroeg om iets over een verband tussen kanker en PA's te zeggen. Maar de leverbeschadiging liegt er ook niet om. Littekenachtige weefselvergroeiingen doen de kleine adertjes in de lever dichtslibben. Zoiets kan fataal zijn, vooral bij zuigelingen en kinderen. Een zuigeling van vijf weken stierf doordat de moeder tijdens de zwangerschap dagelijks kruidenthee (met PA's) had gedronken. Zijzelf had nog geen klachten (Huxtable 1992).

De wortel van Smeerwortel bevat tien keer zoveel PA's als de bovengrondse delen van de plant. De ruwe en de uplandse smeerwortel bevatten echimidine, volgens Tyler (1993, p.98) de giftigste PA die er in Smeerwortels te vinden is. Zoals de naam al doet vermoeden is de traditionele toepassing van smeerwortel een smeersel, dat geschikt zou zijn tegen kneuzingen en zwellingen. Heel veel wondzalven bevatten dan ook Symphytum. Röder vermoedt dat de huid PA's doorlaat, maar zegt verder niets over de (on)veiligheid van deze toepassing.

In een (verder redelijk betrouwbaar) boekje (Morton 1978, p. 29) over keukenkruiden wordt een salade van jonge Smeerwortelen aanbevolen. Juist aan zo'n salade is een slachtoffer te wijten: een jongeman van 23, wiens lever het had begeven (Tyler 1993, p. 99). Verder is de Smeerwortel een populair bestanddeel van ‘groene theeën’, die velen drinken omdat ze zo gezond zouden zijn. De PA's accumuleren in het lichaam. Vijftig milligram in drie maanden tijd is net zo giftig als vijftig milligram in één keer (Mann, 1994). Juist dat maakt die groene theeën zo bedenkelijk.

Sinds oktober 1992 werden een aantal pyrrolizidinealkaloïden bevattende planten geschorst voor perioden van achtereenvolgend één of twee jaar. Sinds 5 mei 2000 werd de maatregel een definitief verbod (K.B. van 24 juni 2000 houdende verbod van de aflevering van geneesmiddelen op basis van bepaalde planten) en slaat op het afleveren voor menselijk en inwendig gebruik van geneesmiddelen die samengesteld zijn uit één of meer van de hieronder vermelde planten of plantendelen, of uit poeders, extracten, tincturen of andere geconcentreerde of verdunde derivaten die uit die planten of plantdelen zijn gewonnen.