Nicholas and Alexandra (1971)

 Nicholas and Alexandra is een Britse film van Franklin J. Schaffner die werd uitgebracht in 1971.

Het scenario is gebaseerd op het boek Nicholas and Alexandra: An Intimate Account of the Last of the Romanovs and the Fall of Imperial Russia (1967) van Robert K. Massie. 

"...is het verhaal van de liefde die de wereld voorgoed veranderde!"

 De film vertelt het verhaal van de laatste regerende Russische monarch, tsaar Nicolaas II van Rusland, en zijn vrouw, tsarina Alexandra, van 1904 tot hun dood in 1918. De cast bestaat uit Tom Baker als Grigori Raspoetin, Laurence Olivier als Sergej Witte, Brian Cox als Leon Trotski, Ian Holm als Vasili Jakovlev, Vivian Pickles als Nadezjda Kroepskaja en Irene Worth als koningin-moeder Marie Fjodorovna.

Tsaar Nicolaas II van Rusland en zijn vrouw Alexandra Romanov zijn heel gelukkig met de geboorte van hun jongste kind, de mannelijke troonopvolger Aleksej Nikolajevitsj van Rusland. Tezelfdertijd woedt de Russisch-Japanse Oorlog. Witte, de voorzitter van de Raad van Ministers van Rusland en groothertog Nicolaas Nikolajevitsj van Rusland, Nicolaas' oom, proberen de tsaar ervan te overtuigen dat de oorlog zinloos is wegens de te dure kostprijs, ook in mensenlevens. Ze waarschuwen hem ook dat hij toegevingen moet doen aan het Russische volk dat in ellendige omstandigheden leeft, onder meer door een Doema toe te laten. Nicolaas slaat die wijze raad in de wind omdat hij vasthoudt aan de onbeperkte macht van zijn voorvaderen. Ondertussen houden Lenin, Trotski en Stalin zich clandestien bezig met politieke activiteiten.

Na een tijdje wordt hemofilie vastgesteld bij Aleksej. De ietwat onevenwichtige tsarina is wanhopig. Ze raakt in de ban van de Siberische rondzwervende monnik en zelfverklaarde gebedsgenezer Raspoetin die beweert met zijn helende krachten de pijn van Aleksej te kunnen verminderen. Dankzij Raspoetin voelt Aleksej zich beter. Gaandeweg wint Raspoetin ook het vertrouwen van de tsaar en verwerft hij invloed aan het hof.

Onder de leiding van de charismatische priester Georgi Gapon begeeft een massa volk zich vreedzaam naar het Winterpaleis om bij de tsaar een verbetering van hun levensomstandigheden te bepleiten. De demonstranten weten echter niet dat de tsaar uit schrik voor oproer Sint-Petersburg heeft verlaten. Wanneer ze harder en harder om de tsaar beginnen te roepen beantwoordt de tsaristische lijfwacht dit met geweld.

Tsaar Nicolaas II, de onhandige laatste vorst van Rusland, die ongevoelig was voor de behoeften van zijn volk, wordt afgezet en met zijn gezin verbannen naar Siberië.
Daar wordt het hele gezin geëxecuteerd.
_______________________________________

Als je geïnteresseerd bent in de Russische geschiedenis, dan ben je het aan jezelf verplicht om deze film te bekijken. Als je elke Oscar-genomineerde voor Beste Film wilt zien, kom je hem onvermijdelijk tegen. Maar voor een veel betere kijk op de Russische Revolutie biedt "Doctor Zhivago" (1965) de nodige diepgang en romantiek, die beide in deze film ontbreken. Uiteindelijk heeft de film niet het geduld om het hele verhaal van de revolutie te vertellen en concentreert hij zich alleen op de Romanovs, maar dat is prima.

Ondanks de lengte verspilt de film veel speeltijd aan houterig acteerwerk en onsamenhangende scènes. Maar zodra de film op gang komt, is hij eigenlijk best boeiend.
De film komt echt op gang wanneer Tom Baker verschijnt. Michael Jayston is uitstekend als Nicolaas.
Ik denk dat dit misschien wel een van de laatste grootse, meeslepende epische films uit dit filmtijdperk is geweest. Hij is lang, maar nooit saai en behoorlijk historisch accuraat.
De film begint rond 1904, de tijd van de nederlaag van Rusland in de Russisch-Japanse Oorlog en de geboorte van de enige zoon van het echtpaar, Alexis.

Nicolaas was een vreemd en tegenstrijdig personage. In zijn openbare leven was hij vastbesloten het autocratische regeringssysteem van Rusland te verdedigen, ook al maakte zijn zwakke en wankelmoedige persoonlijkheid hem een ​​onwaarschijnlijke en ongeschikte autocraat. In zijn privéleven was hij echter een vriendelijk man, diep verliefd op zijn vrouw en een liefhebbende vader voor zijn kinderen. (Vergelijkbare tegenstrijdigheden zijn te zien in de personages van twee andere monarchen die het slachtoffer werden van revoluties: Karel I van Engeland en Lodewijk XVI van Frankrijk). Alexandra, hoe geliefd ze ook was bij haar man en familie, was nooit populair bij het Russische volk. Dit kwam deels door haar Duitse achtergrond (om politieke redenen waren Duitsers in die tijd vaak niet geliefd in Rusland), deels omdat ze als koud en afstandelijk werd gezien, en deels omdat ze onder de invloed was geraakt van de mysticus Raspoetin, van wie algemeen, zij het ten onrechte, werd aangenomen dat hij haar minnaar was.

Epen over het koningshuis van rond de eeuwwisseling waren niet altijd succesvol; "Mayerling", een paar jaar eerder gemaakt over een ander gedoemd paar koninklijke geliefden, kroonprins Rudolf van Oostenrijk en zijn maîtresse Marie Vetsera, was weelderig om naar te kijken, maar verder oninteressant. "Nicholas and Alexandra" daarentegen is visueel net zo aantrekkelijk als de eerdere film, maar over de hele linie een veel betere film. Waar "Mayerling" twee grote sterren, Omar Sharif en Catherine Deneuve, in de hoofdrollen had, worden Nicholas en Alexandra gespeeld door twee relatief onbekende acteurs, Michael Jayston en Janet Suzman, en het zijn juist de onbekenden die het beste tot hun recht komen. In de handen van Sharif en Deneuve blijven Rudolf en Marie saai en inert, terwijl Jayston (die veel gelijkenis vertoont met de overleden tsaar) en Suzman erin slagen hun personages driedimensionaal, afgerond en sympathiek te maken, ondanks hun overduidelijke tekortkomingen. Er zijn nog enkele andere uitstekende bijdragen van Tom Baker (de toekomstige Doctor Who) als Raspoetin, hier niet neergezet als een regelrechte schurk, maar als een man met een zekere spiritualiteit ondanks zijn eigen karakterzwakheden (zoals een voorliefde voor sterke drank en mooie vrouwen), van Michael Bryant als Lenin, gespeeld als een arrogante autocraat in wording, en van Timothy West als de loyale dokter van de keizerlijke familie.

Na de Revolutie van 1917 probeerden de communisten hun machtsovername af te schilderen als het onvermijdelijke gevolg van onontkoombare historische krachten. In werkelijkheid was de vervanging van een slecht systeem door een slechter systeem allesbehalve onvermijdelijk. Hoewel de tsaristische autocratie aan het begin van de twintigste eeuw een anachronistische instelling was, die op de lange termijn waarschijnlijk onhoudbaar was, behielden veel Russen nog steeds een zekere genegenheid voor hun "Batyushka", of Kleine Vader, en het systeem had wellicht veel langer standgehouden zonder toevallige factoren. We zien Lenin en zijn kameraden in hun ballingschap in Zürich, klagend over de schijnbare onvernietigbaarheid van de Russische monarchie en vrezend dat hun eigen beweging tot mislukken gedoemd is. Wat de ondergang van het tsarisme bezegelde en de communisten hun kans bood, was het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog in 1914 en de zwakke prestaties van de Russische legers, wat leidde tot volksopstanden die leidden tot de val van het regime in maart 1917 en de uiteindelijke triomf van de bolsjewieken in november van dat jaar, na een korte, gedoemde poging om een ​​liberale democratie te creëren. (John McEnery is zeer goed in de rol van de idealistische Kerenski, leider van de democratische krachten, wiens idealisme eerst wordt gefrustreerd door de koppigheid van de tsaar en vervolgens door de meedogenloosheid van de communisten).

De meest ontroerende scènes in de film zijn de laatste, wanneer de Romanovs gevangen worden gehouden. De toon van deze scènes is koud, somber en afschrikwekkend, een opzettelijk contrast met de visuele pracht van de eerdere scènes in de keizerlijke paleizen. Alan Webb levert wederom een ​​goede prestatie als de hypocriete Yurovsky, de cipier van de familie die hen schijnbaar beleefd verwelkomt, terwijl hij ondertussen hun moord beraamt in opdracht van zijn superieuren in Moskou. De laatste scène, waarin Nicholas, Alexandra, hun kinderen en hun bedienden worden neergeschoten door Yurovsky en zijn mannen, is ondraaglijk aangrijpend. Een passend einde voor deze uitstekende film.

Ik heb de film gezien via een streamingsdienst vanuit Rusland in de Engelse taal gesproken en heel bijzonder en een mooie film.
Bedank ik de Russen dat ik via hun het verhaal heb mogen kijken.