Heks, Weerwolf en Dwaallicht

 Heks, Weerwolf en Dwaallicht: Een Atlas van Bijgeloof in de Lage Landen

Onder auspiciën van de Volkskundecommissie van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen en haar Belgische tegenhanger, verscheen in 1959 de eerste aflevering van een bijzonder werk: de Volkskunde-atlas van Noord en Zuid. Uitgegeven door Standaard-Boekhandel in Antwerpen en Amsterdam, en samengesteld door P.J. Heerlens en M. de Meyer, biedt deze atlas een kleurrijke blik op het volksgeloof in de Dietse landen — van Duinkerken tot Groningen.

Kaarten vol mysterie

De atlas bestaat uit tien grote kaarten, elk bijna een halve meter breed, waarop met symbolen en kleuren het verspreidingsgebied van volksfiguren als de heks, weerwolf, vuurman, wilde jager, barende vrouw en hellewagen is weergegeven. Er is geen begeleidende tekst — de lezer moet het doen met de legenda en de stippen op de kaart. Toch is het een visueel boeiend document voor folkloristen, dialectologen en iedereen die geïnteresseerd is in de onderlaag van onze beschaving.

Wat is volkskunde?

Volkskunde bestudeert de folk-lore — de wijsheid van het volk, voor zover die niet door officiële instanties is opgelegd. Het gaat niet om kerkelijke leer of medische wetenschap, maar om wat mensen zelf van generatie op generatie doorgeven: kruidenkennis, weersvoorspellingen, voortekens, en rituelen. Wat door de moderne cultuur vaak als bijgeloof wordt afgedaan, is voor de volkskundige juist van grote waarde.

Gekerstend heidendom

Veel volksgeloof is vermengd met christelijke gebruiken. Zo lijkt het kruisteken bij het zaaien een vroom gebaar, maar het verbod op zaaien tijdens de “springdagen” begin november wijst op een heidens geloof in demonische krachten. Volkskunde onderzoekt deze vermenging systematisch, juist nu oude gebruiken snel verdwijnen in een moderne cultuur.

Een wetenschappelijke schat

Sinds kort worden gegevens systematisch verzameld via enquêtes. De kaarten maken deze informatie toegankelijk voor historici, sociografen en geografen. Ze tonen bijvoorbeeld dat Zuid-Nederland rijker is aan volksverhalen dan Noord-Holland, en dat het dwaallicht ook bekendstaat als vuurbol, diggelfjur, italkaars of hiplicht.

Dwaallicht, heks en weerwolf

De kaarten onthullen fascinerende details:

Dwaallicht: zou de ziel zijn van een misdadiger, heks of boze geest. Het leidt mensen van de weg, voorspelt rampspoed, of wijst een verborgen schat aan.

Heks: herkenbaar aan rituelen zoals het maken van een kruis achter haar rug, het draaien van een sleutel op een evangelieboek, of het koken van een zwarte kip. Door een trouwring achter in de kerk te gebruiken, zou men haar kunnen zien.

Weerwolf: ook wel kludde, lodder, duinkolle, griephappe of flodderduvel genoemd. Vaak een mens met een dierevel, de jongste uit een gezin van zeven, of iemand bezeten door de duivel. Hij springt mensen op de rug, verscheurt vee en jaagt kinderen angst aan.

Vuurman: laat een vuurspoor na en verschijnt als je hem fluit. Wie op tijd de deur sluit, vindt de volgende dag een verkoolde handafdruk.

Sommige beschrijvingen doen vermoeden dat deze figuren verwant zijn — misschien zelfs manifestaties van één en dezelfde demon. De atlas zelf doet hier geen uitspraken over, maar biedt een rijke basis voor verder onderzoek.

Naar een standaardwerk?

Met deze atlas komt een droom dichterbij: een volledig naslagwerk over de volkskunde van de Nederlanden, als voortzetting van wat professor Schrijnen ooit begon. Elke aflevering brengt ons een stap dichter bij het begrijpen van de diepgewortelde symboliek en het magisch denken dat onze cultuur eeuwenlang heeft gevormd.

Bron: Amigoe di Curaçao: weekblad voor de Curaçaosche eilanden, 4 juli 1959.